wielen in de alblasserwaard

In de Alblasserwaard zijn de sporen van dijkdoorbraken op een aantal plaatsen nog zichtbaar. Door het krachtige binnenstromende water bij een dijkdoorbraak ontstond een kolkgat direct achter de doorgebroken dijk waarbij bodemmateriaal de polder in spoelde. Omdat het kolkgat vaak diep werd uitgeschuurd was het dichten van het gat zelf moeilijk. De gaten konden wel 15 tot 20 meter diep worden. Daarom werd de dijk meestal gerepareerd door een nieuwe dijk aan te leggen met een bocht buiten het diepe kolkgat om. Zo ontstonden de met water gevulde kolkgaten welke een wiel of een waal worden genoemd.

De kolkgaten werden een enkele keer direct weer gedicht samen met de dijk. Een voorbeeld hiervan vormt de dijkdoorbraak in 1953 aan het Westeinde in Papendrecht. Het ontbreken van dijkwoningen in dit dijkvak herinnert nog aan deze doorbraak. Het herstel van de dijk werd of buitendijks of binnendijks gedaan met een bocht om het wiel heen. De buitendijkse wielen slibten meestal weer snel dicht, waarna deze gronden opnieuw in gebruik konden worden genomen.

Dijkdoorbraak Westeind Papendrecht 1953

Van de binnendijkse wielen vinden we er in het landschap van de Alblasserwaard nog meer dan 20 terug. Omdat niet alleen rivierdijken doorbraken maar ook dijken in het poldergebied van de Alblasserwaard vinden we ook daar een aantal wielen terug. Een mooi voorbeeld hiervan zijn de twee wielen langs de Zijdeweg ten zuiden van Streefkerk en de drie wielen langs de Zouwendijk ten noorden van Meerkerk. Van de wielen aan de Zijdeweg is met onze polderdrone een korte video gemaakt.

De wielen zijn meestal omgeven door bomen, bosschages en riet en bieden zo een goede schuil- en rustplaats aan vogels en waterdieren. In een aantal gevallen hebben de wielen een bestemming gekregen zoals bijvoorbeeld het Lammetjeswiel in Alblasserdam dat als openluchtzwembad met een recreatiestrandje is ingericht.  Een ander voorbeeld is het Noordhoekse wiel in Papendrecht waaromheen een park is aangelegd met een vissteiger. Bij de Zouwendijk is een wiel in gebruik als eendenkooi.

De wielen hebben hiermee een natuurlijke waarde en een cultuurwaarde en het is goed wanneer deze beschermd worden. Eind 2019 en begin 2020 worden van de verschillende wielen foto’s gemaakt om de huidige situatie vast te leggen.

Gelet op het aantal wielen en hun spreiding in de Alblasserwaard is het gebied met de wielen opgesplitst in een westelijk en een oostelijk deel van de Alblasserwaard.


Deel 1 Alblasserdam, Papendrecht, Sliedrecht en Streefkerk

Wielen in Alblasserdam
1. Oosteromse wiel (nog geen informatie van)

2. Kattenwiel

Het kattenwiel in ligt ingesloten tussen de Kinderdijk West, het Zwarte Paard en de Fop Smitstraat. Het oorspronkelijke karakter van dit wiel is wel wat verloren gegaan door de bebouwing rondom dit wiel.

rijzenwiel

3. Rijzenwiel

Het Rijzenwiel aan de Oost Kinderdijk in Alblasserdam. Het wiel is een ontstaan na een dijkdoorbraak.

lammetjeswiel

4. Lammetjeswiel

Het lammetjeswiel is in beheer bij de gemeente Alblasserdam en is in gebruik als recreatieplas. Er is een zandstrandje aangelegd met een speel- en ligweide. Het wiel is ontstaan tijdens een dijkdoorbraak in 1373 en is ongeveer 200 bij 100 meter groot.


Wielen in Papendrecht


5. Noordhoekse wiel

Het Noordhoekse wiel ligt aan de Hoogendijk en is eigendom van de Gemeente Papendrecht. Rond het wiel is een park aangelegd (Het Noordhoekse Wiel). Bij het wiel staat een model watermolen als aandenken van de molen die hier vroeger op de Achterdijk heeft gestaan.


6. Grote waal

De Grote waal is gelegen in de Visschersbuurt, onder de brug over de Merwede en is eigendom van het Hoogheemraadschap van de Alblasserwaard. Het wiel is ontstaan bij de Allerheiligenvloed op 1 november 1570.
De in 1965 gebouwde brug over de Beneden-Merwede staat met haar pijlers in de Grote Waal en daarmee is het oorspronkelijke karakter verloren deels gegaan.


7. ’t Waaltje

Het ’t Waaltje aan het Oosteind is een ronde waal, gelegen tussen de dijk en de Tiendweg-Oost. Links op de foto staat aan het Oosteind 142 een oude boerderij. Dit wiel werd vroeger gebruikt als hulpgat na een watersnood. De tuinbouw rond dit wiel en de kassen van het voormalige tuincentrum ’t Waaltje zijn verdwenen. Eind 2019 is aan de noordzijde van het wiel begonnen met het bouwrijp maken van de voormalige tuinbouwgronden ten behoeve van woningbouw.


Wielen in Streefkerk / Nieuw-Lekkerland

8. Wiel Zijdeweg (1)

Luchtfoto van wiel aan de Zijdeweg tussen de Zijdebrug en de Middenpolderweg in de Alblasserwaard. Dit wiel valt onder Streefkerk.

9. Wiel Zijdeweg (2)

Luchtfoto met daarop het wiel aan de Zijdeweg tussen de Middenpolderweg en de Lekdijk in de Alblasserwaard. Dit wiel valt onder Streefkerk.

10. Wiel Zijdeweg (3)

Luchtfoto van wiel naast de Zijdeweg tussen de Middenpolderweg en de Lekdijk in de Alblasserwaard. Op de achtergrond is het Donk van de Schooneburgse heuvel zichtbaar. Dit wiel valt onder Nieuw-Lekkerland.


Wielen in Sliedrecht

10. Driehoekswiel

Sliedrecht heeft ook dijkdoorbraken gekend en dit watertje is daar een overblijfsel van met de toepasselijke naam De Wiel (Driehoekswiel). Het oorspronkelijke karakter is wel wat verloren gegaan, het lijkt nu meer op een vijverpartij.


In deel 2 zijn de onderstaande wielen opgenomen:
Hardinxveld-Giessendam (3 wielen)
Giessenburg (2 wielen)
Gorinchem (1 wiel)
Hoogblokland (3 wielen)
Langerak (1 wiel)
Ameide (De Zouwe, Eendenkooi)
Meerkerk (Nieuwe wiel en Hoenderwiel)


Informatie m.b.t. de historie van de nog onbeschreven wielen is welkom.


Bronnen:
Landschapsatlas (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)
mw. H.W.G. van Blokland-Visser (blokland.dordtenazoeker.nl)
De Alblasserwaard door C.L. van Groningen
Beeldmateriaal:
http://fotos.serc.nl/zuid-holland/papendrecht/ (foto dijkdoorbraak)
https://landschapinnederland.nl/ (kaartje met wielen)
https://alblasserwaardfotograaf.nl/